اخلاق کاری چیست؟

حتی انسانهای مجرم و خطاکار و انسانهایی که دچار خطا می شدند پیامبر اجازه نمی دادند که او را دشنام دهند، حتی می فرمودند: که شما شیطان را دشنام ندهید. بیشتر اهل لغت در تفسیر و معنی شناسی دو واژه «صلاح» و «فساد»، دچار تعریف دوری شدهاند یعنی در تعریف «صلاح» گفتهاند، آنچه که ضد «فساد» است و در تعریف «فساد» گفتهاند، «فساد» یعنی ضد «صلاح». آنچه که فرد و خانواده و اجتماع را، ارزشمند میسازد و به زندگی صفا و لذت میبخشد، همانا اخلاق نیکو است. شک نیست یکی از مهمترین عوامل پیشرفت اسلام ، اخلاق نیکو و برخورد متین و ملایم آن حضرت با مردم بود .

بنابراین آئین مقدس اسلام با تحکیم زیربنای اخلاقی مسلمانان؛ کاخ سعادت و برتری آنان را در دنیا و آخرت استوار میسازد و این است هدف عالی پیشوای عالیقدر اسلام. «العسر یشین الاخلاق»؛11 تنگدستی اخلاق را زشت می کند. بنابراین پرسش اساسی اخلاق «ما المسیر و المقصود» و مسأله اساسی تربیت «کیفیه طی المسیر و الوصول الی المقصود» است یعنی عقلانیت اخلاقی ارزشی و عقلانیت تربیتی ابزاری است. و تمامی صفاتی که بعد از بعثت دروجود مقدس پیامبر اعظم (ص) وجود داشت بعداز بعثت هم دراو وجود داشته است. پیامبر به همین نحوپرورش می یابند تا اینکه زمان بعثت پیامبر فرا می رسد باز امتحانات بعد از بعثت بسیار دشوارتر است.

یعنی وقتی انسان در هر کدام از این موارد به تعادل برسه، نسبت به اون بخش خوش اخلاقه. در نظام پیشهوری، رابطة موجود بین کارگر و کارفرما شخصی بود و این رابطه ایجاب میکرد که کارگر و کارفرما در مقابل یکدیگر دارای تعهدات و وظایفی گستردهتر از آنچه امروز انتظار میرود باشند؛ اما تولید کارخانهای، در وضعیت اجتماعی همة کارگران تغییرهای اساسی به وجود آورد و بر مهارتهای پیشهای و روابط کار اثر عمیقی گذاشت.

چگونه مهارتهای رهبری اخلاقی خود را برجسته کنید؟ برای ما همانطور که محبت اهل بیت علیهمالسلام مهم است، تبری از دشمنان اسلام هم مهم است؛ اما پیشوایان ما میفرمایند: «در رفتار با آنها اینگونه باشید که بروید در صف اول نماز آنها شرکت کنید و اگر مریض شدند به عیادتشان بروید و اگر کسی از آنها فوت کرد به تشییع جنازهشان بروید. به خدا سوگند، هرگز با قومی در میان خانه اش جنگ نشده است، مگر آن که ذلیل و مغلوب گشته اند.

در 12 ربیع الاول سال 570 میلادی پادشاه حبشه لشکری را با فیل سواران عازم مکه می کند و به مکه می فرستد و خودش هم همراه است تا خانه کعبه را تخریب کند اما از جایی که نمی داند که حافظ خانه کعبه کسی دیگر است. اهل سيره نوشته اند : پيامبر خدا در خانه خويش خدمتكار اهل خود بود, گوشت را تكه تكه مى كرد و بر سفره غذاى حقيرانه مى نشست و انگشتان خويش را مى ليسيد , بز خود را مى دوشيد و لباس خود را وصله مى نمود و بر شتر خود عقال مى زد و به ناقه خود علف مى داد , با خدمتكار منزل آرد را آسياب مى كرد و خمير مى ساخت.

۴: موقعیت اجتماعی انسان را بهبود میبخشد. به عنوان مثال، فردی که از شهر کوچکی وارد شهر بزرگی شده است در مواجهه با اخلاق اجتماعی از اخلاق فردی خودش مثلا حجاب، برای همقدم شدن با اجتماع دست میکشد یا یک کاسب وقتی میبیند که همصنفهای او به اخلاق پایبند نیستند برای اینکه بتواند به فعالیت اقتصادی خود ادامه دهد مجبور میشود اخلاق را کنار بگذارد. همبستگی اقوام، نژادها و ملیت های مختلف یک جامعه، بستر گسترش اخلاق اجتماعی است، ولی قوم گرایی و قبیله گرایی باعث پراکندگی و سرچشمه اختلافات بسیار است و باعث می شود که شهروندان به جای پیمودن راه های سعادت و کمال، به نزاع و کشمکش بپردازند.

چون خداوند متعال می خواهد در این سال پیامبر عظیم الشان اسلام را به جهان هستی بفرست و سال ولادت ایشان است، لذا پرندگانی را می فرستد تا با ریگهایی که دارند هر ریگی بر سر سربازی که فرود می آید از پاشنه پایش بیرون می آید، با سنگ هایی که می انداختند همه نابود شدند و با خاک یکسان شدند در این سال که سال عام الفیل است پیامبر متولد شدند. به هر حال این سختی ها و مشکلات از زمان تولد پیامبر ادامه دارد تا پیامبر ساخته شود، پیامبری که می خواهد در مقابل یک جهانی از کفر و نفاق و شرک بایستد و آنها را به اسلام دعوت کند باید در مقابل مشکلات و دشواریها و سختیها صبر و تحمل داشته باشد و این درس را عملا بیاموزند.

پدران و مادرانی که در اثر سهل انگاری و یا سایر عوامل از تربیت فرزندان خود سرباز میزنند از نظر دین و اجتماع خطاکارند. به نقل از مهر، شرافت انسان وابسته به روحیات پسندیده اوست، اگر فردی از نظر علمی دارای عالیترین مدارک باشد ولی از انسانیت و اخلاق نیکو بهره کافی نداشته باشد فاقد هر نوع ارزشی خواهد بود علم و دانش اگر متکی به صفات پسندیده نباشد برای صاحبش شرافتی به وجود نخواهد آورد. دلهای انسانها از هر قلعه و حصاری استوارتر است؛ چیزی که در گشودن آن مؤثر است همانا اخلاق و انسانیت است.

حیات واقعی را انسان آن گاه مییابد که به دستورات شرع گردن نهد؛ زیرا در آن هنگام است که حیات را احساس میکند و از آن لذت میبرد، چه این که حیات در پرتو شریعت، از کرامت و والایی انسانیت برخوردار است. انسان بر اساس فطرت، از آغاز تولد برای تربیت پذیری آمادگی دارد، بدیهی است هرچه این امر در سنین پایینتر انجام گیرد نتایج آن درخشانتر خواهد بود. روی همین اصل کودک هرچه در اختیارش قرار گیرد فوراً در خود جذب مینماید. به تعبیر دیگر، فلسفه اخلاق، علمی است که در آن از چیستی خوبی و بدی و از وظایف و تکالیف اخلاقی و این که این تکالیف برای چه مقصودی باید انجام گیرد و هدف و غایت این وظائف و تکالیف چیست، بحث می کند.

پرورش اخلاقی کودکان در اثر تقلید و پیروی از رفتار دیگران تدریجاً و به طور نامحسوس، تکمیل میشود. فردي که پايبند به مکارم اخلاقی باشد و اصل غیبت نکردن، سوءظن و عیب جویی دیگران را در خلق و خوی خود نهادينه کرده؛ به طور قطع در روابط اجتماعي خود نيز منافع اجتماع را هم مد نظر مي­گيرد و اگر افراد جامعه اينگونه باشند؛ اخلاق اجتماعي در اين جامعه نهادینه شده ­است و یقینا جامعه ­ای همچون مدینه فاضله خواهیم داشت.

موضوع این بخش از مطالعات اخلاقی، گزاره های اخلاقی است که دراخلاق هنجاری عرضه می شود، و کسی که گزاره های اخلاقی را از این حیث مورد بحث و کاوش قرار می دهد نسبت به بطلان یا حقانیت آنها بی طرف است؛ مثلاً گزاره های «سقط جنین خوب است» یا «سقط جنین بد است»، در نظر او مساوی است. ايراد بزرگ بر راسل همين است و آنچه نيكسون در ويتنام يا خاورميانه انجام میدهد ضد اخلاق نيست ، چون همه حسابهايش را كرده ، میداند كه زورش خيلی زياد است و هر چه بخواهد ببرد و بدزدد ، نيرويی كه بتواند منافع او را پايمال بكند وجود ندارد وقتی كه اخلاق عبارت شد از منفعتجوئی هوشيارانه ، اين منفعتجويی هوشيارانه ، برای ضعيف و برای كسی كه نيرويش با ديگران متساوی است يك جور است ، ولی برای قوی جور ديگری است قوی اگر مطمئن شد كه ضعيف نمیتواند عكس العملی عليه او انجام بدهد ، هر ظلمی كه بكند ، عملش اخلاقی است و ضد اخلاقی نيست ، چون يك منفعتجويی هوشيارانه و حساب شده است بنابر اين اينكه اسرائيل هواپيمای ميگ را میاندازد ، اگر به نيروی خودش و نيروی آمريكا صد در صد اطمينان داشته باشد و بداند كه طرف ضعيف است و نمیتواند تلافی بكند ، از نظر جناب راسل كار ضد اخلاقی انجام نداده پس جناب راسل !

برخی از اندیشمندان و مربیان بر اخلاق بندگی به عنوان مرکز ثقل فعالیتهای تربیتی تأکید کردهاند و به استناد روایات معتقدند تمرکز و اهتمام بر این نقطه کانونی به اصلاح سایر ابعاد انسانی نیز خواهد انجامید که در اینجا نیز رویکردهای گوناگونی همچون دعا، مناجات و ارتباط با خدا، معرفت الله، اشاره کرد. یا اینکه دروغ درآنجا که معمولا منشا مفاسد و تضعیف اعتماد عمومی است، حرام و رذیله است; و آنجا که به منظور اصلاح ذات البین باشد، حلال و فضیلت است. و معنای اصطلاحی «فتنه»، امتحان و اختبار است؛ یعنی شخص آزموده می شود تا جوهره و ذات او آشکار و راستی یا کژی وی اثبات شود.

اگر نسبی باشد، آیا خوب و بد مطلق وجود دارد یا خوب و بد آن است که عرف آن را خوب یا بد بداند؟ زمانی که صفا و صمیمیت و بشر دوستی به حد صفر رسیده بود، زمانی که طوق بندگی خان و قیصر و کسری بر گردن همگان دیده می شد، در زمانی پیامبر چشم به جهان گشود که دختران را جلوی چشم مادرانشان زنده به گور می کردند، بی نظمی و بی دینی روح همگان را خسته کرده بود و ایثار و فداکاری و محبت از همگان سلب شده بود، احدی نبود که بتواند عدالت را در بین مردم گسترش دهد و ستمگران را به سزای اعمالشان برساند.

حضرت اگر چه در بستر پیامبر تا جان ایشان محفوظ بماند و این كار مهم و ارزشمندی بود، اما خداوند ملاك ارزشمند شدن عمل ایشان را شجاعت، شهامت و یا از خود گذشتگی و ایثار به خاطر دیگران، معرفی نمی كند، بلكه كسب رضای پروردگار به تقرب به او را معیار ارزشمند شدن عمل حضرت می داند. عاطفه گرایان كه كمال انسان را در خدمت به خلق میدانند، تنها افعالی را كه با انگیزه دیگر دوستی و عاطفه غیر خواهی صورت پذیرد فضیلت اخلاقی بر میشمرند و افعالی را كه فقط در جهت تأمین منافع فردی صورت میگیرد را فاقد ارزش اخلاقی میدانند.

از اخلاق بارز آن حضرت گذشت و عفو بود، حضرت انس بن مالک می فرماید: من ده سال در خدمت رسول خدا بودم، اما هیچگاه پیامبر کلمه ای که باعث ناراحتی من شود نزدند و هیچ گاه در مورد کاری که انجام می دادم نمی فرمودند که چرا انجام دادی و اگر انجام نمی دادم نمی فرمودند که چرا انجام ندادی؛ بلکه همیشه فرمودند بهترین شما کسانی هستند که اخلاق نیکو و شایسته دارند. همه آنها وسیلهای بود برای اینکه بودجه آن حزب از پول دولت تأمین شود. همه باید بیاموزیم که دیگران مسئول تحمل رفتار های بد و اخلاق های منفی ما نیستند، بهتر است در بیشتر مواقع سعی در تقویت روحیه خودمان داشته باشیم که کم تر با لحظات تلخ و سخت روبرو شویم.

دیدگاهتان را بنویسید