تعریف اخلاق و اخلاق واقعی از منظر اسلام

گویا از عدم توجّه او تعجّب کرد و فرمود: آیا نفهمیدی چه گفتم؟ جای آن دارد که با مشاهده سیر قهقرائی تمدّن از خود بپرسیم که آیا علّت این انحطاط در خود ما و در تشکیلات ما نیست؟ در این باره علمای اخلاق، دو نظریّه را اظهار داشتهاند؛ یکی تکرّر اعمال نیک و دیگری تقیّد و ایمان به یک دین و برنامه آسمانی کامل. کسانی که به پروردگار ایمان دارند و به وظایف خود عمل میکنند و از حدود فضیلت و اخلاق که مرز تعالیم الهی است تجاوز نمی کنند، اگر احیاناً در موردی هم دچار لغزش شوند و از برنامه مذهب تخلّف نمایند ناراحت میشوند.

ایمان به خداوند که پایه اساسی مذهب است بهترین ضامن اجرای تعالیم اخلاقی است. آری فقط افراد مومن میتوانند حائز فضائل و سجایای اخلاقی گردند، زیرا در تعالیم عالیّه اسلام شرط اوّل ایمان، تخلّق به فضائل اخلاقی قرار گرفته است و رهبران دینی در غالب بیانات خود این حقیقت را به افراد با ایمان گوشزد کردهاند. هدف این نیست که انسان را وادار کنیم که حرکات اخلاقی بکند. به نظر شما انسان دیندار و مسلمان در یک جامعه دموکراتیک بهتر از یک جامعه غیر دموکراتیک میتواند اخلاقی عمل کند و دیندارتر باشد؟

در مورد کارهای دسته اول خداوند می فرماید: «هر مصیبتی که به شما برسد، نتیجه اعمال خود شماست». علم اخلاق، علمی است که صفات نفسانی خوب و بد و اعمال و رفتار اختیاری متناسب با آن ها را معرفی می کند و شیوة تحصیل صفات نفسانی خوب و انجام اعمال پسندیده و دوری از صفات نفسانی بد و اعمال ناپسند را نشان می دهد».(2) بر اساس این تعریف، علم اخلاق علاوه بر گفتگو از صفات نفسانی خوب و بد، از اعمال و رفتار متناسب با آن ها نیز بحث می کند، و هم چنان راه کارهای رسیدن به فضیلت ها و دوری از رذیلت ها را نیز مورد بررسی قرار می دهد.

آنها میگویند طرز ایجاد فضائل اخلاقی و حصول ملکات نفسانیّه به تکرّر اعمال است. شخصی که سخی نیست با تکرّر عمل خود میتواند سخاوت را در خود ایجاد کند. ولی آن قدرتی که ملکه اخلاقی برای شخص ایجاد میکند که به طور خودکار فضایل و سجایای اخلاقی از وی بروز کند، نیروی ایمان و تربیت دینی است. زیرا اوّلاً تکرار عمل خود محتاج به یک ضامن اجرا و نیروی محرّک قوی است و تنها عامل به منافع فضیلت نمیتواند انسان را وادار کند.

گرایش دیگر که در بین عارفان مورد توجه قرار گرفته است، معرفت است که عارفان مسلمان مدار معرفت الله را شاه کلید تعالی انسان دانسته و در اخلاق بندگی بدان اصرار ورزیدهاند. به علاوه چنین روشی دلیل نفهمیدن اصل مشکل است، زیرا مقصود این است که انسان در درون تکمیل شود تا بتواند اخلاقی فکر کند. از مجموع آنچه تا کنون بیان کردیم به این نتیجه رسیدیم زندگی بشر بدون اخلاق قابل ادامه دادن نخواهد بود و زندگی فاقد اخلاق همچون زندگانی جانوران با توحّش و نکبت آمیخته خواهد بود. و شاگردان ممتاز مدرسه دعوت ایشان، تفسیر عملی گویایی بر آیات نورانی قرآن هستند که شرایط و چگونگی تطبیق معارف کلی اخلاقی اسلام رادر موقعیت های گوناگون زندگی فردی و خانوادگی و اجتماعی به ماآموزش می دهند.

مگر زندگی عصر حاضر سطح اخلاقی مردم را تنزّل نداده است؟ تبعیدها، قتلعامهای مردم غیرنظامی، اردوگاههای کار اجباری که در آنجا فقط قحطی و بیماری ساری بیداد میکرد بلکه انواع بدرفتاری و شکنجه نیز عملی میگردید. مانند مهارت راه رفتن، شنا، سوارکاری و دیگر انواع ورزشهای جسمی. البته در اینجا یک موضوع باقی میماند و آن این که راه پرورش اخلاق در افراد چیست؟ احكام اخلاقي را در حقيقت بيان كننده راه هاي تحقق كمال انسان مي دانيم يعني هر دستور يا رهنمود اخلاقي در واقع بيان مي كند كه اگر فلان فعل را انجام دهيم به كمال وجودي خود نزديك تر مي شويم و يا اگر فلان عمل را ترك كنيم از دوري نسبت به كمال خويش مصون مي مانيم بنابراين هر آمر يا ناهي كه حكمي اخلاقي صادر مي كند، زماني مي تواند حكمي درست صادر كند كه ماهيت انسان و ضعف ها و قوت هاي او را به خوبي بشناسد و بداند كه كمال حقيقي انسان چيست و از چه راه هايي مي توان اين كمال را محقق ساخت.

گاه نيز صورت قويتري مييابد و در قالب مسئلهاي فلسفي جلوه كرده قاعدهاي را دستاويز ميسازد كه موضوع و محمولش درست و روشن نيست و نتايجي ناروا بر آن مترتب ميكند. در فاصله میان سال های 1914 تا 1945 دو جنگ بزرگ جهانی که کانون آن اروپا بود درگرفت. • اخلاق حرفه ای، يك فرايند تفكر عقلانی است كه مجموعه ای از کنش ها و واکنش های اخلاقی پذیرفته شده است که از سوی سازمان ها و مجامع حرفه ای مقرر می شود تا مطلوب ترین روابط اجتماعی ممکن را برای اعضای خود در اجرای وظایف حرفه ای فراهم آورد.

آن کس که دست دهنده خود را از بستگانش باز دارد، تنها یک دست را از آنها گرفته، اما دست های فراوانی را از خویش دور کرده است، و کسی که پروبال محبت خویش را بگستراند، دوستی خویشاوندانش تداوم خواهد یافت. به عبارت دیگر؛ وجود آن به شخص وابسته نیست، بلکه ابزاری در دست جامعه به عنوان یک کل برای ارشاد و راهنمایی افراد و گروه های کوچک تر است. هم زمان با تولد ایشان پدرشان عبدالله از دنیا رفتند کسانی که می خواهند رسالت عظیم الهی را به مردم ابلاغ کنند از همان زمان کودکی مورد امتحان و آزمایش قرار می گرفتند، شش ساله می شوند معمولا فرزندان در سن شش سالگی نیاز مبرمی به مادر دارند و وابسته به مادر هستند باز خداوند متعال مادرشان را از این دنیا می برد و تحت سرپرستی جدشان عبدالمطلب قرار می گیرند و هشت ساله که می شوند جدشان فوت می کنند و باز تحت سرپرستی عمویشان قرار می گیرند.

در این مرتبه هم باز همان جواب را شنید ولی تردید وی بعد از سه بار جواب دادن پیغمبر برطرف نشد. حضرت در جواب فرمود: حقیقت دین حسن اخلاق است. ما باید به مسائل احساسی نیز مانند قضایای ترمودینامیک اهمیّت بدهیم و به تمام مظاهر حقیقت توجّه کنیم. حقیقت دین چیست؟ پیغمبر بیدرنگ فرمود: حقیقت دین اخلاق نیکو است. مرتبه چهارم از پشت سر پیامبر در آمده و عرضه داشت: میگویم دین چیست؟ از اصول ضروری و شایسته سیره پیامبراکرم صلی الله علیه وآله، وفای به عهد است. در جامعه ای که احترام به قوانین صورت نمی گیرد و اخلاق در جامعه رعایت نمی گردد و کرامت انسانی حفظ نمی شود در نتیجه متخصصان نیز تحت تأثیر چنین شرایطی قرار می گیرند و ممکن است نسبت به اصول حرفه ای چندان پایبند نباشند.

منظور از «کَلِمُ الطَّیّب» سخنی است که با روح شنونده و گوینده سازگار باشد، به گونه ای که با شنیدن آن سرور و لذتی در او پدیدار شود و آن، کلام حقی است که دربردارنده سعادت و رستگاری انسان است. برای این منظور دولتها نه تنها در مقابل دشمن به مکر و حیله متوسّل میشوند بلکه از گفتن دروغهای عالمانه و عمدی نیز خودداری نمیکنند. بر این اساس، اخلاقی بودن یک رفتار، براساس میزان مطلوبیت آن بیان میشود. اخلاق زیست محیطی نیز احکام ارزشی حاکم بر مناسبات انسان با طبیعت (گیاهان، حیوانات، مراتع و جنگل ها، آب ها و به طور کلی زیست بوم و نهایتا زیست کره) را بیان می کند.

دیدگاهتان را بنویسید