جزوه آموزش نجوم :: نجوم اسلامی

درخشندگی ستارگان توسط ابرخس دانشمند یونان باستان به به شش گروه تقسیم بندی شد . در دوران باستان از آسمان و ستارگان برای توجیه وقایع زمینی استفاده میکردند و مردم آن دوران معتقد بودند که اجرام آسمانی با وقایع زمینی، سعد و نحس بودن ایّام و طالع ارتباط مستقیم دارند و به همین دلیل است که افراد آن دوران رصدگرانی توانمند محسوب می شدند. سوم توسعه و انتشار زیج ها یکی از دستاوردهای مهم پیشرفت رصدخانه های اسلامی بود که با استفاده از داده های موجود در این آثار امکان پیش بینی پدیده های نجومی مختلفی فراهم می شد.

گردش سیارات به دور خورشید باعث میشود نیرویی درونشان بوجود آید که از جذب شدن آنها توسط خورشید و سقوط در این ستاره جلوگیری کند. پدیده نوری ای که از ورود آنها به جو زمین نتیجه میشود شخانه یا تیر شهاب نامیده میشود. کهکشان راه شیری بیش از 200 میلیارد ستاره و صدهزار سال نوری قطر دارد. سرعت فضایی سریعترین ستاره ها به بیش از 600 کیلومتر در ثانیه می رسد. چرا ایران به عنوان کانون اپیدمی کرونا معرفی میشود؟ همانطور که استوا در زمین مبداء عرض جغرافیایی است ؛ استوای سماوی نیز روی کره سماوی مبداء مختصاتی است که « مِیْل» نامیده میشود.

شهاب واره معمولا اجسام جامد ریز ( به اندازه ته سنجاق ) که در فضا حرکت می کنند . بیضی مکان هندسی نقاطی از صفحه است که مجموع فواصل آنها از دو نقطه ثابت (کانون ) به یک اندازه ثابت باشد. به این ترتیب که ابتدا قطر زاویه ای (ظاهری) ستاره را تعیین میکنند، سپس با اندازه گیری فاصله ستاره قطر ستاره قابل محاسبه است. تمام روش های اندازه گیری فاصله ، عیر مستقیم هستند. بسیار از اندازه گیری های نجومی روی این کره فرضی انجام می شود. یکی از آثار مهم در این زمینه کتاب صورالکواکب از عبدالرحمان صوفی است .

یکی از دلایل توجه ویژه به نجوم در دوران اسلامی تعیین تقویم و اوقات شرعی است که مستلزم مشاهدات و محاسبات دقیق نجومی است. متاسفانه در سالهایی نه چندان دور اهتمام حوزه های علمیه به فراگیری دانش نجوم کم گردید به نحوی که باعث بروز برخی مشکلات و اشتباهات فاحش در مواردی از جمله تعیین قبله مساجد ، تعیین وقت مغرب و یا طلوع فجر و نیز آغاز ماه رمضان و یا شوال باعث گردید تا از دهه هفتاد هجری شمسی رویکرد جدیدی به فراگیری نجوم و اخترشناسی در حوزه های علمیه به آهستگی جریان یابد.

فاصله ای از خورشید که دمای متعادلی داشته و آب به راحتی یخ نمیزند و حرارت قابل تحملی دارد ، کمربند حیات نامیده میشود. کج بودن محور در حرکت انتقالی باعث میشود تا محل طلوع و غروب خورشید در روزهای سال تغییر کند . پیشرفت علم نجوم اسلامی، با تدوین گاهنامه ها و تقویم ها و رساله هایی برای یافتن جهت قبله و نظایر اینها، از یک طرف جوابگوی نیازمندی ها مسلمانان شد و از طرف دیگر، یک علم نجوم ریاضی محور فراهم آمد که البته بسیار صحیح و دقیق بود. به عبارت دیگر جابجایی طلوع و غروب خورشید که به دلیل حرکت انتقال و کجی محور رخ میدهد باعث کوتاهی و بلندی شب و روز است .

زاویه angle شکلی است که از دو نیم خط با مبداء مشترک پدید میآید . اولین و مهمترین قدم برای آشنایی هدفمند با اجرام آسمان ، دانستن موقعیت جغرافیایی محل رصد آسمان ، روی زمین است. به این ترتیب میشود مثلثی را در نظر گرفت و ترسیم نمود که یک ضلعش قطر مدار حرکت انتقالی زمین بوده و یک زاویه اش نیز محل قرار گرفتن ستاره خواهدبود . مدت زمان شبانه روز به دلیل دایره نبودن مسیر (مدار) حرکت زمین به دور خورشید گاهی کم و زیاد میشود.

زمان نقاط مختلف سطح کره زمین که برحسب موقعیت خورشید تعیین گردد. دانستن جهت قبله خود مبتنی بر حل مسئلهای از مسائل علم نجوم است و به مثلثات کروی مربوط می شود و اینکه نماز کسوف و خسوف واجب است، خود مستلزم آن است که پیش از وقت آمادگی برای شناختن زمان این دو حادثه آسمانی را داشته باشند، که جز از راه شناختن حرکات خورشید و ماه و استفاده از زیجهای صحیح میسر نمیشود. در گذشته آموزش بخشی از موضعات نجومی که مربوط به تعیین قبله و زمان انجام فرایض دینی بود در حوزه های علمیه رواج داشته و اغلب با عنوان هیئت مورد توجه مدرسین و طلاب محترم بوده است .

مدت زمان حرکت وضعی زمین در هر دور چرخش کامل آن (360 درجه) 23 ساعت و 56 دقیقه و 4 ثانیه است. این تفاوت به دلیل حرکت انتقالی زمین به دور خورشید است . سحابی سراسب در صورت فلکی جبار نمونه ای از این سحابی است. هسته آنها معمولا از قطعات سنگ و فلز به وجود آمده است . بر صفحه فرضی گردش زمین به دور خورشید ، زاویه تابش خورشید در روزهای مختلف سال به نقاط مختلف زمین تغییر میکند . انها معمولا در مداری کشیده و بیضی شکل به دور خورشید دور زده و از آن دور میشوند.

شکل به دور خورشید در گردش است . به سبب اینکه گردش زمین به دور خورشید یا گردش ظاهری خورشید حقیقی به دور زمین در مسیر بیضی شکل بوده و سرعت زمین در طی سال یکسان نبوده و مدار زمین یکسان طی نشده بنابر این در زمانی که ساعت 12 را نشان میدهد امکان دارد خورشید هنوز به نصف النهار نرسیده و یا از آن گذشته باشد. نقش عمدۀ منجمان مسلمان در این زمینه به روش های مثلثاتی ، محاسباتی و رصدی مربوط می شود.

البته از مشورت منجمان برای تعیین زمانهای سعد و نحس استفاده میشد؛ ولی خود این امر مستلزم سالهای متمادی تحصیل و مطالعه بوده است. وی در این اثر، صورت های فلکی را ترسیم کرده و به برخی از روشش ها و نوآوریهای منجمان مسلمان پرداخته است. این مثلث از سه زاویه تشکیل می شود که معمولا با حروف بزرگ انگلیسی نمایش داده می شوند, مثلا می گوییم زوایای : A و B و C و دارای سه ضلع است که هرکدام کمانهایی از دوایر عظیمه هستند که معمولا با حروف کوچک انگلیسی نمایش داده می شوند, مثلا: کمانهای a و b و c .مثلث کروی دارای خواصی متفاوت با مثلث مسطح است.

در شامگاه روز جمعه 17 دیماه 1378 مطابق با 29 رمضان 1420 , طبق استخراج برنامه نجوم اسلامی, بهنگام غروب آفتاب, تفاوت ارتفاع ماه و خورشید 6 درجه و اختلاف سمت آنها معادل 3 درجه بود. آنچه در قدم اول فراگیری نجوم پایه بری حوزویان و مبلغان دینی اهمیت دارد ؛ یادگیری اصولی است که در تعیین اوقات شرعی و جهت یابی موثر خواهد بود . خلاصه آنکه ، ارتباط بعضی از احکام شریعت اسلامی با مسائل نجومی ، سبب زیاد شدن توجه مسامانان به شناسایی امور آسمانی و ستارگان شد و علمای دینی را بر آن داشت که سودمندی این علم را مورد ستایش قرار دهند.

مجموعه اعمال این دو نیرو (گرانش و اینرسی حرکت) سیارات را همواره در مدارشان پایدار نگه می دارد. ستاره شناسان ایرانی عمده ستاره شناسان اسلامی را تشکیل میدهند. خوشه ستاره ای : برخی از ستاره ها به صورت مجموعه های دو تایی یا چند تایی و بسیاری مجموعه های بزرگتری به نام خوشه های ستاره ای تشکیل میدهند . علم هیئت از شاخه های مختلفی تشکیل می شد و موضوع اصلی آن مطالعه ساختار اجرام سماوی بود. پس از ترجمه کتاب مجسطیِ بطلمیوس به عربی این کتاب مورد توجه دانشمندان مسلمان قرار گرفت وبه عنوان مرجع اصلی در علم نجوم مورد مطالعۀ دانشمندان اسلامی قرار گرفت ، به گونه ای که سنت جدیدی از علم نجوم به نام هیئت که در این دوران شکل گرفت به شدت تحت تأثیر این کتاب بود و دانشمندان در این حوزه به بررسی مدل های حرکت سیارات بر اساس مدل های بطلمیوس و تصحیح ایرادات این مدل ها می پرداختند.

به صورت کلی نجوم کروی که در قدیم به عنوان هیئت نام داشت ؛ به طلوع و غروب و نحوه رصد اجرام سماوی مربوط میگردد . در واقع رصدخانه ها به عنوان یکی از مراکز علمی در تمدن اسلامی به شمار می رفتند که علاوه بر تبادل نظرات علمی، در آنها آموزش نجوم و ریاضیات نیز صورت می گرفت. براین اساس ستاره های قرمز و نارنجی رنگی که در آسمان شب دیده میشوند سردترین ستاره ها ( رده MوK) و ستاره های آبی و بنفش ، سوزان ترین ستاره ها ( رده های BوO) هستند .

کهکشان ها را در سه گروه بیضی شکل ، مارپیچی و نامنظم ره بندی کرده اند . از آنجا که در بیشتر موارد می توانیم کره زمین را مانند یک کره کامل فرض نماییم, برای تعیین موقعیت یک نقطه روی کره زمین, از دو عددِ عرض و طول جغرافیایی استفاده می کنیم. که موازی استوا روی سطح کره زمین هستند « مدار » نامیده می شوند. مثلا اگر عرض جغرافیایی نقطه ای روی کره زمین 35 درجه شمالی باشد, یعنی روی مدار 35 درجه در نیمکره شمالی قرار گرفته است.

به طوریکه برای نشان دادن آن روی یک کره جغرافیایی 30 سانتیمتری باید هر کدام از قطب ها “فقط نیم میلیمتر ” پایین تر از جایی که هستند که هستند نمایش داده شوند. مجموعه نقاطی از فضا که از یک نقطه ثابت به نام مرکز ، به یک فاصله باشند. برای برقراری یک سامانه زمانی بین المللی ، کره زمین به 24 قاچ 15 درجه ای تقسیم میگردد. برای تسهیل در برنامه پرواز هواپیماها ، کشتی ها و همزمانی گزارش های بین المللی ، ساعت رسمی بین المللی نیز براساس نصف النهار گرینویچ تعیین میگردد. طول جغرافیایی عددی بین صفر تا 180 درجه است .

دیدگاهتان را بنویسید