مؤلفههایی از اخلاق اجتماعی پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) – ديگران

امام علی (ع) مسلمانان را از دوستی با دروغگو و سخن چین برحذر می دارد و می فرماید : با دروغگو زندگی بر تو گوارا نیست؛ حدیث تو را به دیگران می رساند و داستان دیگری را به تو. تا داستانی را به پایان رساند داستان دیگری به دنبال کشاند؛ میان مردم دشمنی افکند و کینه در سینه ها بکارد. اخلاق حرفه ای مجموعه ای از اصول و استانداردهاست که رفتار افراد و گروه ها را تعیین می کند در واقع، اخلاق حرفه ای، یکسری فرایندهای مبتنی بر فکر و جهت یابی دارد و یک فرایندهایی نیز برای تحقق این اندیشه ها.

جنس مسئولیت پذیری اجتماعی، جنس حرف نیست بلکه ارزیابی کردارها و عملکردها و تعیین فاصله آنها با استانداردهاست. امام سجاد (ع) ، همنشینی با پنج کس را ناپسند می شمارد و یکی از آنها فاسق است . و امام سجاد (ع) ، همنشینی با پنج گروه را منع کرده است : که یکی از ایشان قاطع می باشد . نسبت دادن این دیدگاه به علّامه از آن نظر است که ایشان این فهم را تلقی به قبول کرده است .

برای مثال اگر (بعضی) حیوانات اعضای اجتماع اخلاقی نیستند، پس انجام دادن آزمایشهای پزشکی و علمی بر روی آنها بدون اشکال به نظر میرسد؛ اگر آنها اعضای اجتماع اخلاقی هستند، پس چرا از حفاظتهایی مشابه با حمایتهایی که از انسان میشود، برخوردار نباشند؟ امام صادق (ع) می فرماید : با بدعت گذاران مصاحبت نکنید و با آنها همنشین مباشید؛ چرا که در نظر مردم خود نیز یکی از آنها می شوید . تکرار زیاد یک عمل، آن عمل را با تار و پود وجود ما آشنا میگرداند و منتهی به ایجاد ملکه میشود.

این صفات، مرز و معیار امتیازات انسان نسبت به حیوانات و دیگر جانداران است که بسته به نوع و مقدار استفاده از هر یک می باشد. یا کسی ملکه خوش نویسی داشته باشد ولی از آن استفاده نکند و بدخط بنویسد. 3 ـ آیا اصل در گزاره های اخلاقی، انشایی است یا اخباری؟ هر کس قادر است با یک تصمیم قوى و عزم جزم با رعایت اصل تدریج، به تمرین عملى در این زمینه بپردازد. بلکه باید در متن عمل به آن تخصص و شغل و مراحل مختلف تصمیم گیری در آن شغل هم دیده شود و این بدان معنی است که صرف آموزش کافی نیست.

متن مصاحبه تحت عنوان “لیبرالیسم ترس یا لیبرالیسم منفی در آرای بازرگان: نسبت اخلاق اسلامی با اخلاق لیبرالی” در ماهنامه مهرنامه، سال دوّم، شماره هجدهم، دی ۱۳۹۰ منتشر شده است. ولی برخی دانشمندان، مانند آقای دکتر بدوی، منکر فلسفه اخلاق در اندیشه اسلامی شده اند، به این دلیل که مسلمانان با تکیه به کتاب و سنّت نیازی به مباحث پیچیده عقلی و ضرورتی به تأمل در مباحث فلسفی نداشته اند. مقایسه نسبت میان اصطلاح اسلامی و غربی: بدین ترتیب دو اصطلاح برای اخلاق آشکار گشت یکی دانش ملکات نفسانی و خوی های درونی. وظیفه(Duty)، نوعی تعهد نسبت به انجام کار خاص است.

در حالی که رهنمود ها وغایتهای الهی موجود در این نظام،در تربیت وتزکیه نفس انسان نقش سازنده ای را ایفا می کند که فرد مسلم ملزم به رعایت عملی آنها می باشد، ودر صورت اعراض از آن نسبت به حقوق الهی مقصر و گناهکار بشمار می آید . مردم پست و فرومایه، انسان های دون همت، مردمی هستند که بواسطه فرومایگی خود دست به کار می زنند، این انسان ها معاشرتشان منهی و مذموم است. این جماعت از جمله افرادی هستند که معاشرت با آنها مایه انحطاط نسان است. امام صادق (ع) می فرماید : بر تو باد که با شخص بخیل مصابحت ننمائی، زیرا که او مال خود را در شرایط سخت و هنگام نیازمندی، از تو دریغ دارد .

و نیز می فرماید: کسی که برادر ذمسلمانش را متهم کند،ایمان در قلب او ذوب می شود؛همانند ذوب شدن نمک در آب . و باز می فرماید: « فساد اخلاق بر اثر معاشرت با بی خردان است و سلامت اخلاق به برکت معاشرت با خردمندان ». این شکلی از شهودگروی جزءنگر، (intuitionism) است که باسودگروی و کانت گروی و نیز نظریه دستور الهی در تقابل می باشد.اصل این نظر به ارسطو باز می گردد. به این بهانه آنچه پیش روی دارید، برشی است کوتاه و فهرستوار از چهل خصلت اخلاق اجتماعی و انساندوستی او، که در آن عصر معجزهاش در شیفتگی و شیدایی مردم بوده و در عصر ما میتوان آن را آموزش رفتارشناسی و اخلاقمداری با دیگران نام نهاد.

امام علی (ع) می فرماید : « مجالست با اهل هوا، ایمان را را به فراموشی می سپارد و شیطان را به حضور می کشاند » . «بعضی از لامذهبها که طبعاً اخلاقی هستند میگویند که چون مشکل اساسی اطاعت از قوانین اخلاقی است، پس اگر عملاً بتوانیم این قواعد را به کار بندیم به مذهب محتاج نخواهیم بود. در مقابل این تعریف اخلاق دسته دیگری از علما مثل فیض کاشانی،خواجه نصیر طوسی،ملا مهدی نراقی و ملا احمد نراقی نیز هستند که اخلاق را به نوع دیگری تعریف می کنند. یک مدیر وقتی می تواند به مسئولیت اجتماعی(social responsibility) خود عمل نماید که سازمان او در انجام وظایف قانونی و اهداف اقتصادی خود سرآمد باشد، در غیر اینصورت مدیر نمی تواند به مسئولیت اجتماعی خود عمل نماید.

پيامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) هنگامى كه شيماء را درميان اسيران ديد ، به ياد محبت هاى او و مادرش در دوران شيرخوارگى ، احترام و محبت شايانى به شيماء كرد . اخلاق در این اصطلاح، در عرض مسائلی مانند هنر، علم، حقوق و دین قرار دارد؛ اما در عین حال متفاوت با آنها به کار برده می شود. رهبران اخلاقی این روابط را با ارتباطات مؤثر بنا میکنند.

و اسلام معاشرت با آنها را مذموم می داند. حب دنیا که ریشه درحرص دارد همان دنیاپرستی است و مذموم. همه اخلاق را دوست دارند؛ زیرا در فطرت و عقل انسانها ریشه دارد. امام علی (ع) در پاسخ به این سؤال که چه همدمی از همه بدتر است؟ در پرتو این احادیث، به خوبی میتوان درك كرد كه اخلاق از دیدگاه اسلام چه ارزشی دارد ولی متاسفانه امروز عموم مسلمانان به جای خود، افراد متدین و كسانی كه به عبادت نوعی اهمیّت قایلاند، آنان نیز درباره اخلاق بسیار بیتفاوت به نظر میرسند، بعضی چنین میپندارند كه عمل كردن به تمام احكام فقط برای كسانی لازم است كه میخواهند خیلی به درجه كمال دست یابند اما برای نجات، نماز و روزه كافیاند، در صورتی كه این پندار اشتباه است زیرا همچنان كه نماز و روزه باعث نجات از عذاب الهی هستند.

و اهل بدعت کسانی هستند که چنین عملی را انجام می دهند. امام سجاد (ع) ، ( با استناد به آیه 68 سوره انعام ) می فرماید : چنین نیست که بتوانی با هر کس که دوست داشتی، همنشین باشی . « الا یظن اولئک انهم مبعثون لیوم عظیم »؛ آیا (گناهکاران) گمان نمی کنند که در روز جزا برانگیخته خواهند شد.دقت در این آیه شریفه به ما می فهماند که اگر انسان احتمال هم بدهد که قیامتی هست و در حد احتمال به یاد قیامت باشد، دست به گناه نمی زند. یعنی «تنها برای به انجام رساندن خلق و خوی گرامی برانگیخته شدهام».

دیدگاهتان را بنویسید