مبانی اخلاقی علامه طباطبایی (ره)(۶)

اگر برای پیدایش ملکه خوش نویسی نوشتن هزار صفحه لازم باشد هر صفحه تنها یک هزارم مسیر را طی میکند و لذا پس از نوشتن یک صفحه تغییر قابل توجهی مشاهده نمیشود. نوگرایی و تنوعجویی باعث میشود که متربی حوصله لازم برای فراگیری را به خرج نمیدهد و از دشواری تکرار و عمل میگریزد. لازم است ابتدا به صورت نظری، سیمای آرمانی و چهره مطلوب یک شخصیت رشدیافته را با تمام ابعاد و نسبتها ترسیم کنیم و همه برخورداریهای او را مد نظر و غایت عمل قرار دهیم، آنگاه سوال کنیم که این منظومه ارزشها چگونه در جان یک فرد پدید میآید؟

فرض کنید بنا است مجسمه شخصی را از دل آن چوب بیرون بکشیم در آن صورت برآمدن و بالیدن آن نهال هرچند از نظر باغبان، موفق و فوق العاده هم باشد برای ما جذاب نخواهد بود. وی افزود: بی شک یکی از ابزارهای مؤثر و مهم در مسیر ترویج اخلاق و ادب اسلامی در جامعه، ابزار رسانه است، تا جایی که حضرت امام(ره) از آن به عنوان دانشگاه یاد می کند، لذا باید توجه داشت که یکی از ارکان ایجاد ارتباط و انتقال پیام، رسانه است، اما باید دقت کرد در زمانی کنونی که طبق فرمایش رهبرمعظم انقلاب، علاوه بر جنگ اقتصادی، ما با جنگ رسانه ای و جنگ تبلیغاتی روبرو هستیم، پیش از هر چیز دیگری باید اقتضائات جدید را به درستی درک نماییم.

تحول و تربیت حاصل یک عملیات گسترده است که توجه ویژه و فراگیر پدید آورد، دغدغه مشترک جاری ایجاد کند و به تعبیر امروزین موضوع خود را به گفتمان غالب مبدل سازد. آن ها را در خودمان هم ایجاد کنیم. می توان گفت که «اخلاق» مقاصد و غایات حرکت انسان را بازمی نماید در حالی که «تربیت اخلاقی» احکام جریان و قواعد حرکت انسان بدان سو را بازمی نماید. در اینجا پرسشی مطرح می شود و آن این که در صورت تعارض احکام اخلاقی ، باید به فرمان خدا عمل کرد یا به فرمان عقل یا احساس یا تکلیف ،هرملاکی بگوییم مبنایی مستقل از فرامین الهی خواهد بود.

یکی از مهمترین کارهایی که در این زمینه باید تمرین کرد برخورد شاد است. نه مایل به پلیدی است و نه بی تفاوت. 2 ـ (وَ لا تَنازَعُوا ، فَتَفشَلوا ، وَ تَذهَبَ ریِحُکُم ، وَ اصبِروا)(7) یعنی :«با یکدیگر نزاع مکنید و گرنه ضعیف می شوید و نیرویتان هدر می رود ، خویشتن داری کنید.» در اینجا نیز خداوندمردم را دعوت به صبر کرده است ، چون بی صبری و اختلاف ، باعث سستی و هدر رفتن نیرو و جرأت پیدا کردن دشمن می شود .

کار آن خراط «صنعت» و کار باغبان «تربیت» است. روح انسان جوهری ملکوتی است که در حاجات خود بدن را به کار میگیرد. برای مثال، پنج ارزش بنیادین اخلاق اعراب پیش از اسلام، یعنی سخاوت، وفا، صدق، صبر، و شجاعت، در اخلاق قرآنی هم تداوم یافته است. این عملیات روانی همان است که ایزوتسو، محقق قرآن پژوه ژاپنی در فرهنگسازی قرآنی و تغییر مناسبات عصر جاهلی در قرآن کریم یافته و نشان داده است. دکتر سيد حسن موسوي چلک، رئيس انجمن مددکاري اجتماعي ايران: در جامعه ­اي که بداخلاقي شيوع يافته، به منزله ارجحيت يافتن مصالح شخصي بر منافع اجتماعي است.

با این حال می دانیم که انسان اختیار تاثیرگذاری بر روابط حاکم بر جامعه و نیز توان نقش آفرینی در تاریخ را دارد، اکنون به نظر شما آیا می توان از وظایف اخلاقی نسبت به ساخت جامعه و مناسبات میان نهاد های مدنی و نیز نسبت به تاریخ بشری و تمدن آینده سخن گفت؟ هویت و شخصیت اخلاقی، حاصل ترکیب مؤلفه های متنوع شناختی، عاطفی و رفتاری است که در فرآیند رشد اخلاقی باید پرورش یابد. با خراطی یک قطعه چوب اشیایی می سازند که بسیار زیبا و گران بها است. عرض کردم: بسیار اندک! اما آن کس که ملکه خوش نویسی را کسب نموده با صرف زمان محدود، نیروی اندک و توجه کم، تابلویی ارزشمند و نفیس میآفریند.

نیروی خشم یا قوه غضبیه که آن را «نفس سَبُعی» گویند، موجب صدور افعال درندگان از قبیل کینه و دشمنی و آزار است. نفس انسانی دارای چهار توانمندی و نیروی اصلی است. قرآن مجید که فصل الخطاب نظریه های معقول الهی و انسانی است تحکیم بنیادهای اخلاقی فرد و جامعه را بخشی از وظایف سیاستمداران واقعی دانسته و می فرماید :همان کسانی که اگر در زمین به آنان قدرت ببخشیم ، نماز را برپا دارند و زکات بدهند و به خوبی فرمان دهند و از زشتی ها باز دارند که فرجام کارها از آن خداست . هر ملکه صفتی برای جان آدمی است که انجام عمل را سرعت و سهولت میبخشد.

اگر دولت جمهوری اسلامی مصمم باشد عمیقترین تحول فرهنگی را در جامعه پدید آورد یا در زمینه تربیت معنوی اخلاقی نسل جوان یک اقدام اساسی انجام دهد، از کجا باید شروع کند و بودجه و امکانات کشور را در کدام نقطه متمرکز کند؟ این وسوسه باعث میشود انسان به راحتی عمل زشت خود را بر خود ببخشاید و از انجام مجدد آن هم پرهیز ننماید. آنچه که باعث بروز این حالات در انسان میشود، ناملایمات زندگی و سختیهایی است که بر چهرۀ این صداقت تأثیر ناامید کنندهای به وجود آورده است. پارهای از ملکات، «جسمانی» است و بیشتر در اعضای بدن ظهور و بروز دارد.

9 ـ لزوم بهره برداری از ملکه پس از دست یابی: پس از تشکیل ملکه در وجود آدمی بهکارگیری آن و بهرهمندی از آثار و فواید آن نیز به اختیار انسان است. اما آنان که سرشت واحدی برای انسان قائل اند در برابر این پرسش قرار دارند که آیا انسان ذاتاً نیک سیرت است یا بدسیرت؟ آیا کسی را در آن مأوا میدهی که فساد و خونریزی کند؟ سقراط در پاسخ به اثیفرون که به چنین باوری معتقد بود، می پرسد : آیا چون خدا به چیزی امر کرده است آن چیزخوب و درست است یا چون آن چیزخوب و درست است خدا به آن امر کرده است؟

سر آمد ایمان ،داشتن اخلاق خوب و خود آرایی به زیور صداقت و راستی است . اگر این فرایندِ چند مرحلهایِ مستمر، کامل نشود اثر پایداری پدید نخواهد آمد. درحقیقت شیطان در مواجهه باکردار زشت انسان، گزاره سوم (تأثیر قطعی عمل) را کمرنگ و کمفروغ و گزاره چهارم (نامحسوس بودن اثر هر عمل) را بسیار برجسته و درشت میکند و بر خلاف آن در مواجهه با عمل نیک گزاره چهارم را انکار و گزاره سوم را به قوت تأیید و تصدیق میکند و این زبردستی و استادی ابلیس را در فن خود نشان میدهد. کار باید مبتنی بر اخلاق باشد نویسنده کتاب «قرآنشناسی» اظهار کرد: در مواجهه با اخلاق کار و محیطهای کاری ضعفهای جدی داریم و وجدان کاری در محیطهای کاری ما متاسفانه کمتر به چشم میخورد.

بنابراین کاری که در ابتدا دشوار، پرزحمت و یا نشدنی به نظر میرسد با تحصیل ملکه نه تنها امکان پذیر بلکه به مرور زمان سهل و روان میگردد. این سؤالی است که در پی آگاهی از فواید فراوان ملکه به ذهن میرسد. حسن خلق است و تو می توانی به وسیله آن، برادر دینی ات را شادمان کنی. خبرگزاری رسا ـ عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بیان داشت: تأکید و تکرار و توجه مستمر به یک موضوع در عرصه اجتماع ما را به آستانه عملیاتی شدن نزدیک می کند.

دیدگاهتان را بنویسید