مبانی اخلاق در قرآن

در چنین شرایطی، وقتی ارزشهای انسانی و بشری، از جمله اخلاق، صداقت و راستگویی نادیده گرفته شد، و اعتماد عمومی و اعتماد در میان تکتک افراد جامعه از میان رفت و شهروندان بقاء خود را در دروغگویی دیدند، سرمایه اجتماعی از بین میرود و شکی در این نیست که جامعه فاقد سرمایه اجتماعی (اعتماد)، ظرفیت لازم پیشرفت و رشد را از دست میدهد و ریسک سرمایهگذاری در آن، اعم از سرمایهگذاری مادی و معنوی افزایش مییابد و در نتیجه جامعه مذکور رفته رفته با بحران مواجه شده و بیاعتمادی شکننده حاکم می شود. ایجاد سلامت اجتماعی و امنیت روانی برای افراد و جامعه و برخورداری از جامعهای پیشرفته، با فضیلت و اخلاقی، تنها در گرو ترویج فضائل اخلاقی و اجتماعی و نفی و حذف رذایل است، و البته با لحاظ این مهم که صداقت و راستگویی و قبیح خواندن دروغ، یک مساله اخلاقی صرف نیست، بلکه فاکتور مهمی در فهم و درک و نقد امور در کلیه حوزههای اجتماعی است.

واقعیتهای زندگی بشر و تجربههای عملی و تاریخی نشان میدهد، هرگاه در جامعهای رفتارهای اخلاقی و روابط اجتماعی و خانوادگی صادقانه، بیریا و به دور از تزویر و نیرنگ و دروغ، به عنوان یک قرارداد اجتماعی و به صورت یک قانون نانوشته و اصل پذیرفته شده، ساری و جاری بوده، آحاد مردم آن جامعه در نهایت امنیت، صلح، آسایش و خوشبختی به حیات خود ادامه دادهاند. به همین دلیل است که تحقیقات و پژوهشهای متعدد اجتماعی و جامعهشناسی نشان میدهد که جوامع پیشرفته و توسعهیافته از سطوح بالاتر سرمایه اجتماعی از قبیل اعتماد، مشارکت، همبستگی، ثبات و ارزشهایی از این دست برخوردارند.

به دلیل این گفتمان است که میتوان از زبان مدیران، مشی استادان و آداب صاحبان مشاغل سخن گفت. چگونه میتوان میزان مسئولیتپذیری یک جامعه را سنجید؟ عرض کردند: آیا اجازه دهیم، یک یهودی شما را بازداشت کند؟ در سفری که امام کاظم (ع) به عراق نمود،علی بن یقطین از وضع خود به امام شکوه کرد و گفت:آیا وضع و حال مرا می بینی که در چه دستگاهی قرار گرفته،با چه مردمی سروکار دارم.امام فرمود:خداوند،در میان ستمگران مردانی دارد محبوب ،که بوسیله آنان از بندگان خوب خود حمایت می کند و تو از آن مردان محبوب خدائی .

حارث بن مغیره می گوید : در کوچه های مدینه به امام صادق (ع) رسیدم. امام صادق (ع) می فرماید : بهترین دوستم کسی است که عیوبم را به من هدیه آورد . اگر چه حیاء برای همه پسندیده است برای بانوان پسندیده تر است چنانچه امام صادق (ع) می فرماید : حیاء ده جزء است نُه جزء در زنان و یک جزء در مردان . منظور از اصول، عناوین بارز اخلاقی است که هر یک در موفقیت و سعادت مدیر و مجموعه تحت فرمان او، نقش کلیدی دارند و پایبندی به آنها ضروری است؛ چنانکه بیاعتنایی به هر یک، ارزش مدیر و مجموعه را در نظر دیگران کاهش داده، به آنها لطمه وارد میکند.

یا این که کلیات آنچه مربوط به سعادت دنیوی و اخروی بشر است در متون دینی آورده شده ، مصادیق و جزئیات آن را باید از طریق اجتهاد عقلی یا ملاک های دیگر اخلاقی کشف و استنباط نمود. ولی در زندگى اجتماعى؛ قوانین، مقررات و آداب خاصّى، ضرورت مییابد که بسیارى از آنها در زندگى فردى مطرح نمیشود؛ لذا اسلام -به عنوان دین خاتم- کاملترین و عالیترین برنامه زندگى را درهر دو بعدِ فردى و اجتماعى به ارمغان آورده و عمل بدان به طور قطع سعادت فرد و اجتماع را تأمین میکند.

اگر چه نماز ستون دین و سیمای مکتب است ولی می بایست گفت که همه اعمال حتی نماز، قوامشان در جامعه بسته به اجرای این فریضه الهی است. یکی از جاهایی که می بایست از حقوق مؤمنان دفاع کرد،پشت سرآنهاست؛یعنی وقتی که مؤمن غایب است،از حق او دفاع کرد،و شأن او را حفظ نمود . دوستی انسان با دیگران ایجاب می کند،که از حقوق معاشرین خود دفاع نمایید .و این از اولین آداب دوستی است .امام عای (ع)می فرماید:دوست در حقیقت دوست نیست مگر اینکه رعایت نماید دوست خود را در سه وقت؛در رنج و گرفتاری او،در نبودن او،در وفات او .

پیامبر اکرم(ص)می فرماید:کسی که در حظورش مسلمانی را غیبت نمایند و او بتواند دفاع کند،و نکند؛خداوند او را در دنیا و آخرت به ذلت کشاند. در جایگاه حیاء همین بس که از نظر اسلام هر کس پرده حیای خود را بدرد، آبرو و شخصیتی ندارد، و لذا اسلام غیبت چنین افرادی را جائز شمرده است؛ چه اینکه پیامبر اکرم (ص) می فرماید : هر کس پرده حیاء را درید غیبتش جایز است . در اهمیت این ادب از آداب معاشرت می باید گفت امر به معروف در شریعت اسلام جایگاه ویژه ای دارد؛ تا آنجا که امیرالمؤمنین علی (ع) در مقایسه ای بین امر به معروف و اعمال نیک دیگر، آنرا مثل دریا و سایر اعمال را مثل دهان می شمرد.

خب حالا چه فرقی بین این دو کلمه هست؟ اگر دو نفر با هم انس و الفتی دارند، یا پدر و پسرند و یا برادرند، از نظر اسلام بین آن دو نشستن خلاف ادب مجالس است. هر دو در ظاهر میجنگند اما یکی بر اساس ایمانی که به خدا دارد، در راه خدا میجنگد و دیگری در راه طاغوت. قرآن تمامی انسان را به دو گروه تقسیم کرده است به این نحو که گروهی اعمالشان «صالح» است و گروه دیگر اعمالشان «فاسد» می­باشد.

همانطور که گفته شد، ضعف در اخلاق حرفه ای، بر نگرش افراد نسبت به شغل، سازمان و مدیران موثر بوده، و از این طریق نه تنها عملکرد فردی، گروهی و سازمانی را مختل می کند، بلکه سازمان را می تواند به بیراهه کشانده و سمت و سوی اهداف آن را گم کند. در مقابل افعال غیراخلاقی ناشی از نفوس می باشند که پیروی از شهوات و هواس نفس آنها را از حالت اعتدال خارج کرده و به افراط و تفریط کشانده است از اینرو مفهوم «عمل صالح» و نیز عمل عادلانه در عرف، رابطه این همانی دارد.

بهاين صورت، در كلمه تقوي، خوف از وجود پيدا نميكند و وقتي هم به سر حد وجوب رسيد ديگر اختيار ما خارج است و نميتوان كاري كرد. و احکام اسلامی در جامعه پیاده می شوند. ولی این تلقی از حیا مردود است، چون خجالت و خجل بودن از نظر اسلام پسندیده نیست.آنچه از روایات منابع اسلامی بدست می آید، حیا نیرویی است که انسان را از دست زدن به اعمال زشت باز می دارد، و مانع از آن می شود که هر چه بسیار بر زبانش آمد جاری نماید. همچنین فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است، به او خیانت نمیکند و به او دروغ نمیگوید و او را تنها نمیگذارد؛ همه امور مسلمان، خواه آبرو یا مال یا خونش، بر مسلمان حرام است.

« لا تجسسوا » ؛ یعنی در امور مردم کنجکاوی نکنید. 3. شناخت امور و پیامدهای ناگوار دنیوی و اخروی شهوترانی ,کسب می گردند. می توان یکی را نظام ارزش گذاری محیطی و دیگری را نظام ارزش گذاری ارگانیک یا فطری نامید. اما آنان که سرشت واحدی برای انسان قائل اند در برابر این پرسش قرار دارند که آیا انسان ذاتاً نیک سیرت است یا بدسیرت؟ شاید این ویژگی به صورت مستقیم به کمک شما نیاید، اما می تواند در ساخت پله های ترقی برایتان مفید باشد و باعث پیشرفتتان بشود. 1-شوخی میکنن اما به دیگران توهین نمیکنن.

دیدگاهتان را بنویسید