مبانی اخلاق در قرآن

و اگر زمان، زمانی بود که ظلم و جور بر عدل و داد غالب وبود، روا نباشد که به کسی گمان نیک بری مگر اینکه نیکی وی ثابت باشد . امام صادق (ع) در این زمینه می فرماید : اگر زمان، زمانی بود که عدل و داد بر ظلم و جور غالب بود، گمان بد به کسی بردن روا نباشد جز اینکه بدی او ثابت باشد. در این اخلاق ،«خوب» چیزی است که جامعه خوب بداند و بد چیزی است که جامعه بد دانسته است. « لا تجسسوا » ؛ یعنی در امور مردم کنجکاوی نکنید. « و لا تنازعوا فتفشوا » ؛ پس با هم نزاع نکنید چون نزاع مایه سستی شما است.

و اين مصراع چون در مدح حضرت اميرالمومنين (ع) بود، با آنكه رسول خدا خواسته بود بانوان بگويند اما عايشه زنان را منع كرد از اضافه كردن اين مصراع. اگر چه همه این آفات را می توان در کوچک شمردن دیگران و خود بزرگ بینی جستجو کرد، ولی ذکر تک تک آنها در این آیه دلیل اهمیت و قبح آنهاست.در سیره امام صادق (ع) برخورد شدید با هرزه گویان را می توان دید. پیغمبر اکرم (ص) می فرماید : بندگان خدا را حقیر نشمارید که حتی بنده کوچک نرد خدا بزرگ است . و نیز می فرماید : کسی که مرد یا زن مؤمنی را ذلیل کند یا به خاطر فقرش، حقیر شمارد، خداوند او را در قیامت مشهور گردانیده، سپس به فضاحت می کشاند .

نیست؛ قرآن علاوه بر حسن فاعلی و غائی به حسن فعلی افعال انسان نیز توجه کرده و آن را شرط توصیف فعل به حسن اخلاقی دانسته است. انسانها همه دارای صفات فطری و اکتسابی میباشند که بر اساس همین دو رفتار و زندهگی خود را به پیش میگیرند؛ صفات فطری، ویژگیهایی است که در نهاد انسان به شکل غریزه، احساس و استعداد از سوی پروردگار حکیم نهاده شده است و انتخاب و اراده ما هیچ دخالتی در وجود، مقدار و تعداد آنها نداشته است.

اگر اخلاق و راه رسیدن به سعادت و کمال تنها همان راهی باشد که حکیم و فیلسوف با برهان و استقلال پیموده، راهی است بسیار مشکل. بدترین مردم کسی است که در میان مردم به سخن چینی راه می روند و در میان دوستان خود جدائی می اندازند و از برای بی عیبان عیب می جویند . یک مساله بسیار مهم عدالت نهادهای اجتماعی، بویژه قانون(امانه به تنهایی)است.اثر جان راولز، (John Rowls) به نام «نظریه ای درباب عدالت»، (A Theory ، که ساختاراصلی جامعه را موضوع اصیل عدالت انگاشته و می کوشد تا از ضوابط، (principles) نهادها قوانینی را برای رفتار فردی اقتباس کند، بحثهای زیادی را برانگیخته است.

مطالعه مقایسهای میان این رویکردها و تفاوت در نگاهها، نشان میدهد موضوع اخلاق، واجد جنبههای کثیری است که هر یک از آنان در جای خود مهم و اساسی است. در معنی غیبت،فقها گفته اند:درباره مسلمانی چیزی را گفتن که اگر او بشنود دلگیر گردد. غیبت گناهی است که جامعه را فاسد می کند و حالت سوء ظن در جامعه ایجاد می کند . امر به معروف، اگر جنبه عملی پیدا کند تأثیری بمراتب بیشتر از زبان دارد. اینکه انسان دیگران را به امر به معروف امر کند و خود انجام دهنده آن نباشد، تأثیری نخواهد داشت و به باران بر سنگ تشبیه شده است.

پیامبر اکرم (ص) می فرماید : لغزش های مؤمنین را جستجو نکنید پس به حقیقت کسی که در جست و جوی لغزشهای برادرش باشد، خدا لغزشهای او را دنبال می کند. کسانی که به پروردگار ایمان دارند و به وظایف خود عمل میکنند و از حدود فضیلت و اخلاق که مرز تعالیم الهی است تجاوز نمی کنند، اگر احیاناً در موردی هم دچار لغزش شوند و از برنامه مذهب تخلّف نمایند ناراحت میشوند. 3. آنچه در معاشرت باید ترک شود در ذیل به آفات معاشرت اسلام یخواهیم پرداخت.

یعنی آنچه از نظر اسلام مردود شمرده شده و باید ترک شوند. بوده است. اما به رغم چنین مزیت های ارزشمندی، فرهنگ حاکم بر روابط نسل امروزی ما، دارای نارسایی های زیادی نیز است که به نظر می رسد از نوع رابطه اخلاق و قانون ناشی شده است. مذاکرات ژنو و بسیاری از توافق ها در این حیطه نیز قرار می گیرند. خداوند در جواب او گوید: این چنین بوده است که آیات و دلایل خود را به سوی تو فرستادیم، ولی تو آنها را نادیده گرفتی ـ و همچون کوران با آن برخورد نمودی ـ در نتیجه امروز هم همچون کوران برپا خاسته، نادیده گرفته شدهای.

حضرت در جواب فرمود: حقیقت دین حسن اخلاق است. در اهمیت این ادب از آداب معاشرت می باید گفت امر به معروف در شریعت اسلام جایگاه ویژه ای دارد؛ تا آنجا که امیرالمؤمنین علی (ع) در مقایسه ای بین امر به معروف و اعمال نیک دیگر، آنرا مثل دریا و سایر اعمال را مثل دهان می شمرد. پدران و مادرانی که در اثر سهل انگاری و یا سایر عوامل از تربیت فرزندان خود سرباز میزنند از نظر دین و اجتماع خطاکارند. این شرکت چه کاری انجام داده که با سایر شرکتها متفاوت است؟

میان دین و اخلاق چه رابطه ای برقرار است؟ رابطه این صفات با صفات فطری و طبیعی، ارتباطی دقیق و عمیق است، به گونهای که استفاده به اندازه و بموقع از آن ویژگی ها، باعث پدید آمدن صفات حسنه اکتسابی و اختیاری میشود و فضایل، محاسن و مکارم اخلاق برای هر یک از ما ایجاد میشود و آن هنگام که درست و بجا عمل نکنیم، رذایل اخلاقی، سیئات و صفات شیطانی پدید میآیند.

انسان تا علم و معرفت پیدا نکند، نمیتواند ایمان صحیح و استواری داشته باشد، ولی ملازمه و رابطه عِلّی و معلولی میان علم و ایمان وجود ندارد. جنان که امام علی (ع) می فرماید : همواره همراه بزرگترین جمعیتها (اکثریت طرفدار حق) باشید که دست خدا با جمعیت است؛ از پراکندگی بپرهیزید که انسان های تنها، بهره شیطان هستند؛ هم چنان که گوسفند تنها، طعمه گرگ است . و امام باقر (ع) فرمود: بهشت بر سخن چینان حرام است .

دیدگاهتان را بنویسید